زیره سیاه

زیره سیاه
.Carum carvi L
Apiaceae

مقدمه
میوه های زیره سیاه در انجیل به عنوان ادوایه ای مطبوع معرفی و خصوصیات فوق العاده آن برشمرده شده است. دیوسكورید در كتاب خود تحت عنوان ً پنج مقاله ً گفته است: زیره سیاه انسان را قوی و تنومند می كند.
این گیاه از قرن دهم از جزایر سیسیل تا شمال اسكاندیناوی در مقیاس وسیعی كشت می شده است. برای اولین بار در قرن دوازدهم فارماكوپه آلمان از میوه زیره سیاه به عنوان دارو یاد كرد. در حال حاضر زیره سیاه در اكثر فارماكوپه های معتبر رسماً به عنوان دارو معرفی شده است. از مواد موثره زیره سیاه برای مداوای دل درد و نفخ شكم استفاده می شود. اسانس میوه مانع از رشد و تكثیر برخی از باكتریها می شود. از این اسانس در صنایع داروسازی، صنایع غذایی، شیرینی سازی، نوشابه سازی، كنسروسازی و صنایع بهداشتی و آرایشی استفاده های فراوانی می شود. به علت استفاده روزافزون از بذور این گیاه روزبه روز متقاضیان آن افزوده می شود، از اینرو، زیره سیاه در سطوح وسیعی در كشورهای هلند (از مهمترین كشورهای صادركننده زیره سیاه است)، آلمان، روسیه، آمریكا، مصر و تعدادی از كشورهای آسیایی به زیر كشت می رود.

مشخصات گیاه:
تاكنون بیش از 20 گونه از جنس كاروم مورد شناسایی قرار گرفته است كه عملكرد بعضی از آنها كم و برخی دیگر بسیار زیاد است. گونه های مختلف زیره سیاه گیاهانی هستند یك ساله، دو ساله و یا چند ساله كه عملكرد گیاهان دو ساله بیش از گیاهان یك ساله می باشد و به صورت گسترده ای در جهان كشت می شود.  
گیاهان دو ساله دارای ریشه ای مخروطی به ضخامت یك بند انگشت اند كه به طور مستقیم در زمین فرو می رود. این ریشه كم و بیش گوشتی و سطح خارجی آن به رنگ قهوه ای تیره و قسمت داخلی آن سفید می باشد. گیاه در سال دوم رویش به ساقه می رود. ساقه به طور مستقیم رشد می كند. ارتفاع آن 1 تا 5/1 متر است و از بخش تحتانی آن شاخه های متعددی خارج می شوند. در سال اول رویش، برگهای طوقه ای كه از دمبرگ بلندی به طول 20 سانتی متر برخوردارند، به وجود می آیند. برگهای انتهای ساقه فاقد دمبرگ اند و مستقیماً به ساقه متصل می باشند.
برگها دارای بریدگیهای عمیق هستند. برگهای پایین ساقه با برگهای بالایی تا حدودی تفاوت دارند. به طوری كه برگهای پایینی (قسمت تحتانی) از بریدگی بیشتری نسبت به برگهای بالایی برخوردار بوده و رشته مانند به نظرمی رسند.
ارتفاع گیاهان یك ساله متفاوت و بین 50 تا 70 سانتی متر می باشد. برگهای گیاهان یك ساله نسبت به برگهای گیاهان دو ساله روشن تر و به رنگ سبز روشن هستند.
هر دو نوع گیاه (اعم از یك ساله و دو ساله) دارای گلهای سفید یا صورتی هستند كه روی چترهای مركب از 5 تا 10 شعاع قرار گرفته اند. گلها یك پایه (دارای اندامهای نر و ماده) هستند.
میوه بیضوی، از نوع شیزوكارپ و رنگ آن قهوه ای روشن است. در طول میوه خطوط باریكی كه تعداد آنها غالباً پنج عدد می باشد. دیده می شود. میوه زیره سیاه بوی مطبوعی دارد كه ناشی از وجود اسانس در آنها می باشد. اسانس پس از ساخته شدن در حفره های مخصوص (از نوع شیزوژن) ذخیره می شود.
بذور گیاهان دو ساله دارای 3 تا 7 درصد اسانس می باشند. در حالیكه در بذور گیاهان یك ساله مقدار آن به 2 تا 3 درصد می رسد. پس از استخراج اسانس، كنجاله حاوی 20 درصد پروتئین و 14 تا 22 درصد چربی است كه غذایی مناسب برای طیور می باشد.
اسانس این گیاه از تركیبات مختلف پرپنی وترپنوئیدی تشكیل شده است. عمده ترین آنها ً كارون ً (50 تا 70 درصد) است. از تركیبات دیگر می توان از ً لیمونن ً (25 تا 30 درصد)، ً دی هیدروكارون ً، ً كاروئول ً و  ً دی هیدروكاروئول ً نام برد. 
اندامهای دیگر این گیاه مانند ریشه، ساقه، برگ ها، گل ها و چترها نیز محتوی اسانس می باشند. ولی قسمت عمده اسانس در میوه ها (بذور) ساخته و ذخیره می گردد كه این اساسن از بهترین كیفیت نیز برخوردار است.
اسانس از بدو تشكیل میوه به تدریج ساخته می شود و مقدار آن در این مرحله (در آغاز تشكیل میوه) كم است. میوه ها در مرحله ای كه هنوز كاملاً نرسیده و به رنگ سبز (در مرحله شیری) هستند، دارای حداكثر مقدار اسانس می باشند (در این مرحله مقدار  ً كارون ً‌كم است)، سپس با كامل شدن میوه مقدار كمی از اسانس كاسته می شود و به اندازه ثابت خود می رسد (اسانس در این مرحله از بیشترین مقدار ً كارون ً برخوردار است).
بذور تا 2 الی 3 سال از قوه رویشی مناسبی برخوردارند و در شرایط اقلیمی مناسب پس از 18 تا 25 روز سبز می شوند. رشد اولیه گیاه بسیار كند و بطئی است به طوری كه 11 تا 14 روز پس از سبز شدن بذر، برگهای اصلی به وجود می آیند. این برگها به رویش خود ادامه می دهند و در فصل پاییز به اندازه نهایی خود می رسند. تعداد این برگها بین 7 تا 18 عدد است. 
در سال دوم از اوایل بهار (اوایل فروردین) رشد گیاهان آغاز می شود. در این سال گیاهان از رشد سریعی برخوردارند به طوری كه پس از 30 تا 37 روز (اواخر فروردین- اوایل اردیبهشت) گلها ظاهر می شوند. در صورتی كه گیاهان در سال اول از رشد و نمو مناسب و طبیعی برخوردار نباشند (به علت خشكی، وجود سایه و فقدان مواد و عناصر غذایی مناسب در خاك، در سال بعد، از قطر منطقه یقه گیاه به مقدار 5/0 سانتی متر كاسته و رویش آن در سال سوم نیز انجام می گیرد و گیاهان در این سال به میوه می نشینند. در این صورت عملكرد در سال دوم و همچنین سوم بسیار كم خواهد بود.
گیاهان دو ساله در اردیبهشت ماه سال دوم به گل می نشینند و 25 تا 30 روز را در مرحله گلدهی می گذرانند. 40 تا 50 روز پس از تشكیل گلها، میوه ها ظاهر می شوند. میوه ها به طور غیریكنواخت می رسند و پس از رسیدن، با كوچكترین ضربه ای به اطراف پراكنده می گردند.
دوره رشد گیاهان دو ساله (از بدو كاشت تا رسیدن و كامل شدن میوه ها) متفاوت است و بستگی به شرایط اقلیمی محل رویش گیاه دارد. این دوره بین 440 تا 460 روز است، در صورتی كه این دوره برای گیاهان یك ساله 140 تا 160 روز می باشد. تحقیقات انجام شده در ایران نشان می دهد كه گیاهان یك ساله پس از كاشت به سرعت رشد می كنند. گیاهان در اواخر اردیبهشت به ساقه می روند. اولین گلها اواسط خرداد ظاهر می شوند و گلدهی 20 تا 25 روز ادامه می یابد. میوه ها از اوایل مرداد به تدریج می رسند (شكل 6-3).  

مراقبت و نگهداری:
آماده سازی خاك و افزودن مواد و عناصر غذایی مورد نیاز گیاه به خاك در فصل پاییز و همچنین مبارزه شیمیایی و مكانیكی با علفهای هرز در سال اول رویش ضروری می باشد. در سال اول رویش باید بین ردیفها را كولتیواتور زد تا عمل تهویه خاك به سهولت انجام گیرد و بقایای علف هرز نیز از بین برود.
در سال دوم رویش مبارزه شیمیایی با علفهای هرز و همچنین مبارزه با آفات و بیماریهای این گیاه ضرورت دارد. در فصل بهار سال دوم نیز باید بین ردیفها را كولتیواتور زد تا تهویه خاك با سهولت بیشتری انجام گیرد. كولتیواتورنقش موثری در افزایش عملكرد دارد.
در صورتی كه زیره سیاه به صورت مخلوط با گیاهان یك ساله دیگر كشت شده باشد، پس از برداشت این گیاه باید بین ردیفها را كولتیواتور زد.
قبل یا بعد از كاشت و قبل از رویش بذر می توان از علف كش مركازین به مقدار 4 تا 5 كیلوگرم در هكتار استفاده كرد. وقتی ارتفاع گیاهان به 10 تا 20 سانتی متر رسید می توان از علف كش آفالون به مقدار 1 تا 2 كیلوگرم در هكتار استفاده نمود.
در صورت كشت مخلوط با شوید، برای مبارزه با علفهای هرز قبل از كاشت 
می توان از علف كش مالوران به مقدار 3 تا 4 كیلوگرم در هكتار استفاده كرد.
در سال دوم رویش در بهار (اوایل فروردین) می توان استفاده از علف كش ها را تكرار نمود. علف كش مناسب در این مرحله آفالون به مقدار 1 تا 2 كیلوگرم در هكتار می باشد. در سال دوم رویش، باید مواد و عناصر غذایی مورد نیاز گیاه را به خاك اضافه نمود.
در سال اول رویش ممكن است اندام هوایی با حتی ریشه گیاهان توسط پرندگان و یا بعضی حیوانات وحشی آسیب ببیند. چنانچه آسیب شدید باشد سبب از بین رفتن محصول خواهد شد. از آنجایی كه برگها و ساقه های جوان این گیاه برای بسیاری از پرندگان خوش خوراك است پرندگان زیادی در طول رویش گیاه به طرف پیكر رویشی زیره های سیاه جلب می شوند و از آنها تغذیه می كنند. چنانچه پس از استفاده پرندگان جوانه های برگزا روی گیاه باقی بماند گیاه می تواند به حیات خود ادامه دهد ولی چنانچه پرندگان حتی از جوانه های رویشی آن استفاده كنند گیاهان خشك خواهند شد.
زیره سیاه ممكن است در طول رویش مبتلا به برخی از بیماریهای قارچی نظیر سفیدك سطحی یا پودری چتریان شود. قارچ عامل سفیدك روی تیره چتریان به صورت لكه های سفید در سطح ساقه و برگ ظاهر می شود. این قارچ اواخر فصل با فاسد كردن سلول ها ایجاد لكه های قهوه ای رنگ می كند. از بیماریهای دیگری كه ممكن است خسارت سنگین به محصول زیره سیاه وارد آورد، می توان از سفیدك دروغی نام برد.
برعلیه این بیماری می توان از علف كش فوندازول 1/0 درصد و یا كاراتان 1/0 درصد و قارچ كشهای مناسب دیگر استفاده نمود.
از آفات مهم زیره سیاه می توان از كنه متعلق به خانواده  اریوفیده یاد كرد. این كنه نه تنها سبب پیچیدگی و تغییر شكل برگها می شود و خسارت سنگینی به محصول وارد می آورد بلكه از جمله ناقلین بیماریهای ویروسی نیز می باشد. در طول رویش، برعلیه این آفت می توان از علف كشهای مناسب استفاده كرد. در مرحله گلدهی آفت كشها را باید در شب كه جمعیت زنبورهای عسل به كمترین تعداد می رسد استفاده نمود.
از آفات دیگر می توان از نوعی شب پره متعلق به زیر خانواده دپرسارلینا نام برد. افراد نابالغ (لاروها) به طور دسته جمعی در حالیكه تار می تنند از این گیاه تغذیه می كنند و در پایان سیكل زندگی به داخل ساقه می روند و در همانجا شفیره می بندند. شب پره بالغ در پایان تابستان ظاهر می شود و زمستان را در پناهگاهها می گذراند.
چنانچه گیاهان در مرحله گلدهی به این آفت آلوده می شوند، این آلودگی سبب تغییر شكل گلها و در نتیجه ضعیف ماندن چترها شده و عملكرد به طور چشمگیری كاهش می یابد. در مرحله لاروی می توان از حشره كشهای مناسبی نظیر فوسدرین و بی. آی به صورت طعمه یا محلول پاشی استفاده نمود. استعمال آنها را 8 تا 10 روز پس از اولین استفاده می توان تكرار نمود.
سس یكی از علفهای هرز انگلی است كه ممكن است در طول رویش زیره سیاه خساراتی را به محصول وارد نماید. رگلون علف كش مناسبی برای مبارزه با سس می باشد.
هنگام برداشت محصول باید دقت نمود كه بذور بعضی گیاهان سمی نظیر بذرالبنج، تاتوره و شوكران كبیر با زیره سیاه مخلوط نشوند زیرا جدا كردن آنها از زیره سیاه یا غیره ممكن  است یا مشكل و متحمل كار زیادی خواهد بود.

منبع: كتاب: رهیافت های تولید و فرآوری گیاهان دارویی، امید بیگی، رضا، جلد دوم، انتشارات طراحان نشر 1376