فرهنگ، اسطوره ها و نمادهای گیاهی

فرهنگ، اسطوره ها و نمادهای گیاهی

تهیه: مجید اسکندری

تقدس درخت و گیاه از دیرباز تا امروز سبب شده است تا در اساطیر، ادبیات و فرهنگ عامه بر جلوه های گوناگون آن اشاره شود. بن مایه های اساطیری درخت و گیاه مانند اعتقاد به درمانگری آن، سوگند خوردن، آیین خوشبوکردن خانه ها، دور شدن شیاطین، باروری و نماد مرگ و زندگی بودن آن در اشعار و آیینهای محلی نمودی آشکار دارد. 
از دید بشر کهن، جهان عموماً جاندار است و گیاهان و درختان نیز از این قاعده مستثنی نیستند و درختان و گیاهان نیز روح دارند و همچون انسان با آن ها رفتار می شود. در نگاه انسان بدوی، روح درخت غالباً جدا از آن و به شکل انسان زنده تصور می شود. در اساطیر ایران باستان نیز به این نکته اشاره شده که انسان ها در آغاز، گیاه پیکر بودند و سپس به انسان بدل شده و ویژگی های انسانی به خود گرفته ا ند. عکس این قضیه نیز صادق است یعنی گاه در اساطیر، این انسان است که به گیاه بدل می شود یا از اندام او گیاه می روید و یا از خون او گیاهی نمو می کند. در اساطیر ایران باستان و در شاهنامه، پس از مرگ سیاوش از خون او، گیاه پرسیاوشان می روید و به روایت نظامی گنجوی، پس از مرگ فرهاد در نقطة اصابت تیشة او بر زمین، گیاهی ظاهر می گردد. این باور که زندگی آدمی در گیاه ادامه می یابد، سبب شده تا برخی اقوام، مردگان را به شیوه هایی خاص دفن کنند. برای نمونه، رسم قرار دادن مردگان در تنة میان تهی درختان و یا تابوت های چوبی، بازماندة این عقیده است. در ایران نخستین نمونه های هنرهای گیاهی روی سفال ها، مهرها و سنگها یافت می شود. دنیای عیلامی پر از تصویرهای گیاهی است مثل مفرغ های لرستان، مارلیک و زیویه. در زمان ایرانیان آریایی، عصر مادها، هخامنشیان و پارتها نیز تصویر آیینی درخت و گیاه را همچنان می بینیم. برخی از گیاهان سنتی و آینی که در فرهنگ ایرانی ارزشمند هستند در زیر آمده است:
هوم: 
هوم یا فدرا یکی از گیاهان مقدس در آیین زرتشت است. هوم در اوستا «هئومه » و در سانسکریت «سومه »، نام گیاهی مقدس بوده است که شیره ی آن را با مراسم و تشریفاتی بسیار، با آب و شیر آمیخته و شربت آن را پراهوم می خواندند و در مراسم دینی، جرعه ای می نوشیدند. به عبارتی هوم از مهم ترین گیاهان مقدس در آیین زرتشت بوده و نماد جاودانگی است. آب این گیاه را پس از فشردن از صافی پشمی عبور داده و در خمره هایی حاوی شیر و آب ریخته و حاصل آن مایعی زردرنگ است که شبیه اشعه ی خورشید بوده و جریان این مایع، مشابه ریزش باران است. ازآنجایی که این نوشیدنی قدرت درمانی دارد، گفته می شود که خداوند با آن چشم کور را بینا و به پای معلول توانایی داده و با حضور در قلمرو کیهانی به بقیه خدایان قدرت می دهد. 
سرو:
در نظر ایرانیان درخت سرو از اهمیت زیادی برخوردار بوده و سمبل گیاهی نامیده می شود و در ضمن به درخت زندگی در میان مردم مشهور بوده است. سرو نزد ایرانیان نماد ایستادگی، بلندی، سرفرازی و پایداری است بطوریکه برخی این درخت را یک نماد ملی ما می دانند. این درخت به سبب مقاومت در شرایط بد آب وهوایی و همیشه سبزبودن، در هنر و ادبیات ایران نمادی از زندگی، سرخوشی، استقامت و آزادگی است. سرو نماد جاودانگی، زندگی طولانی و حیات پس از مرگ است. بر اساس روایات، زرتشت این درخت را از بهشت آورده است. 

 
درخت زندگی:
درخت زندگی ترکیبی است از رستنی های گوناگون که به علت عمر طولانی و زیبایی و سودمندی مقدس شمرده می شوند. از قبیل درخت سدر که چوبش گران بهاست، نخل که خرما می دهد، تاک با خوشه های انگور و درخت انار با رمز باروری که میوه اش آبستن صدها دانه است. در باور ایرانیان، درخت زندگی دارای هفت شاخه است از طلا، نقره، برنز، مس، قلع، فولاد و آهن آمیخته که اشاره به هفت سیاره ی مقدس یا هفت ملّتی دارد که بر آنها فرمانروایی می کرده اند و هریک از آنها منطبق است بر عصری از ادوار هفتگانه ی تاریخ افسانه ای ایران. 

درخت نخل یا خرما
درخت نخل در ایران باستان درخت مقدسی به شمار می رفته است و نمونه های زیادی از آن را در زمان ساسانی در گچبری های بیشاپور می توان دید. نخل نماد باروری، شگون و برکت و نیز نمادی از شادی،‌ شهوت، راستی، تبرک، ظفر، انسان راست کردار و درخت حیات است. دلیل عمده دیگری که در ایران باستان درخت خرما مقدس شمرده می شده است این است که میوه های آن جنبه باروری داشته و در زمان هخامنشی و ساسانی به درخت زندگی معروف بوده است. درخت نخل علاوه بر باروری، نماد پادشاهی نیز بوده است. درخت نخل همیشه راست میروید و هرگز شاخ و برگش نمیریزد و دائماً سرسبز است. نخل در کهنسالی نیز ثمره خوبی میدهد ولذا مظهر طول عمر و کهنسالی توأم با سلامتی است.

گل نیلوفر:
در اساطیر کهن ایران، نیلوفر گل ناهید است و تصوری از مادینگی در هستی است. گل نیلوفر نماد کمال، شکفتن معنوی، خورشید و درنتیجه حیات، بیمرگی، باروری و مظهر میترا، آناهیتا و اهورامزدا است. سابقه کهن و اساطیری نیلوفر در نزد ایرانیان و هندیان به حدی است که آثاری از نیلوفر را در معماری و آثار باستانی این دو قوم به وضوح می بینیم. نیلوفر، نیلفر، نیلوپر، نیلوپرک، نیلوپل، نیلوفل یا پیچک، نام همگانی یک گروه از گل ها و گیاهانی است که به فارسی گل آبزاد یا گل زندگی و آفرینش و یا نیلوفر آبی می گویند. در روایات کهن ایرانی، گل آبی نیلوفر را جای نگهداری تخمه یا فرّ زردشت می دانستند. ازاینرو نیلوفر با آیین مهرپرستی (میتراییسم) پیوستگی نزدیکی دارد. در روزگار باستان، گویا آب نیلوفر را که خوش بو بوده همانند می و باده به منزله نوعی هوم می نوشیدند که به آن بوشکر می گفتند. جنبه تقدس نیلوفر به محیط آبی آن برمیگردد، زیرا آب نماد باستانی اقیانوس کهنی بود که جهان از آن آفریده شده است. از آنجا که گل نیلوفر در سپیده دم باز و در هنگام غروب بسته می شود به خورشید شباهت دارد. (بهمنی، 1389 :.)68-66

انگور:
انگور یا تاک از دیگر گیاهان اساطیری است که نقش آن را در هنر ایران باستان به وفور مشاهده می کنیم. تاک، انگور یا مو نماد و امید باروری و فراوانی است. در اساطیر ایرانی انگور از خون گاو یکتا آفریده پدید آمد. زمانی که این گاو در حمله ی اهریمن کشته شد، در محل کشته شده گاو 55 گونه دانه و 12 گونه گیاه دارویی رویید و از خون او انگور پدید آمد. تهیه ی شراب از انگور را به روزگار جمشید منسوب می کنند. در بسیاری از نوشته های کهن، تاک همراه چنار ذکر می شود، زیرا چنار مظهر شاه و تاک، مظهر همسر اوست. به هم پیچیدن تاک و چنار، نشانه ی دوام سلطنت از طریق خون است. پور خالقی چترودی، 1380 : 116 

انار:
انار در دین مزدیسنا از درختان مینوی و از عناصر مقدس و خجسته به شمار می رود و زرتشتیان شاخه و میوه آن را در مناسک و آیین های دینی خود به کار می برند. چوب هایی که زرتشتیان در آیین های عبادی به دست می گیرند. از ترکه های درختان اناری است که معمولاً در آتشکده ها می کاشتند. زردشتیان در آیین پیوند همسری دختران و پسرانشان، به نیت و آرزوی باروری و آوردن فرزند به آنان انار می دهند انار در دوره ساسانی همواره مقدس بوده و در آیین مذهبی کاربرد داشته و از شاخه های آن برای ساخت برسم استفاده می شده و پردانگی آن نماد باروری آناهیتا بوده است (خالدیان، 1387 : 23 ) انار، برای رنگ سبز تند برگ هایش و نیز برای رنگ و شکل غنچه و گل آن که مانند آتشدان بوده و همیشه تقدیس می شده است. انار، نمادی تزئینی در هنر شرق است؛ اما میوه ی انار، در داخل برگ برگ نخل (پالمت) مختص دوره ی ساسانی است و در اواخر دوره ساسانی پالمت های شکافته شده، به صورت یک جفت بال درمی آیند که نماد باروری و حاصلخیزی است و جنبه روحانی دارد. انار از جمله گیاهانی است که در آداب و رسوم ایرانیان همچون مراسم شب یلدا کاربرد دارد.

از دیگر نمادهای گیاهی ایرانی می توان به موارد زیر اشاره کرد:
آلو مظهر آزادگی و وفاداری، طول عمر،‌ پاکی، عزلت، خردسالی.
انجیر نمادی از باروری، زندگی ، صلح و کامیابی 
بادام نمادی از بکارت، خودزایی، سعادتمندی در زناشویی، تجسم بیداری، مظهر ملاحت، دلربایی و لطافت.
بلوط نماد تنومندی و امنیت، مظهر عهد و پیمان 
بنفشه  نماد فضیلت و زیبایی نهفته، حجب
پامچال معرف پاکی، جوانی و گستاخی 
تاج خروس، گل جاودانه افسانه ای، نماد بی مرگی، ایمان، وفاداری و ثبات در عشق
توت درخت حیات و مظهر جدیت، اطاعت و زندگی نمادی از سه مرحله راز آِشنایی و سه مرحله زندگی انسان.
چنار نماد شکوه و تعلیم 
زبان گنجشک، درخت کیهانی مقدس نمادی از سازگاری ، تولید و تواضع 
زعفران نماد بی علاقگی، فروتنی، انکار نفس، گیاه خورشید
زنبق (زنبک) نماد امرداد و به معنی بیمرگی و جاودانگی 
سنبل نماد دور اندیشی، ‌آرامش فکری
سوسن  نماد پاکی، صلح، رستاخیز و مظهر باروری ایزد بانوی زمین
سیب  نمادی از عشق، صلح و توافق، الوهیت و معرفت.
شقایق یا لاله داغدار نماد داغ، هجران و دوری یار و جدایی و فراق، نماد امید و شکوه پس از مشکلات و نماد شهیدان.
گردو نماد خرد مکتوم، باروری و طول عمر، مظهر پایداری به هنگام بد اقبالی
گل سرخ نماد زیبایی 
گلابی نمادی از امید و سلامتی، عدالت، دولت خوب و داوری عادلانه
گیلاس نماد تولد برهنه انسان در جهان، بدون اینکه مالک چیزی باشد و همین طور بازگشت او به زمین.
مینای چمنی مظهر پاکی و معصومیت
نرگس نماد خودبینی، خودشیفتگی، غرور
یاسمن نمادی از زنانگی، ملاحت، فریبندگی و جذابیت