شیرین بیان

شیرین بیان 
.Glycyrrhiza glabra L

Fabaceae

 مقدمه:   
یكی از قدیمی ترین گیاهان داروئی است گلییریزا گلابرایك نام یونانی است و از دو واژه گلیكس به معنی شیرین و ریزا به معنی ریشه مشتق شده است گلایرا به معنای صاف و بدون كرك است كه اشاره به بدون كرك بودن میوه این گیاه دارد. از ریشه شیرین بیان در اكثر فارما كوپه ها به عنوان دارو یاد شده است از مواد موثره این گیاه در صنایع داروسازی- نوشابه سازی- شیرینی ساز و دخانیات استفاده می شود. مواد موثره ریشه شیرین بیان مدروملین است و به واسطه وجود برخی فلاونوئیدها اثر مفیدی در معالجه زخم اثنی عشری و بیماریهای معدی دارد. از این مواد برای درمان بیماریهای مربوط به ریه مانند برونشیت نیز استفاده می شود.

مشخصات گیاه: 
شیرین بیان گیاهی است چند ساله، مدیترانه ای و در جنوب شرق آسیا گسترش زیادی دارد. این گیاه از جنوب اروپا تا آسیای مركزی میان دو عرض جغرافیایی 30 و 45 درجه نیم كره شمالی می روید و كشورهای اسپانیا، ایتالیا، فرانسه، یونان، تركیه، سوریه، عراق، ایران و افغانستان را در بر می گیرد.
ارتفاع شیرین بیان متفاوت و بین 100 تا 200 سانتی متر است. گیاه دارای شاخ و برگهای انبوه و فراوان است. برگها مركب و دارای چهار تا هفت جفت برگچه و یك برگچه انتهایی است. رنگ برگچه ها سبز تیره است. گلها نامنظم و به رنگهای زرد، ارغوانی و یا بنفش و به صورت مجتمع در انتهای ساقه های گل دهنده مشاهده می شوند.

طول گلها به بیش از یك سانتی متر می رسد. گیاه اواخر بهار و اوایل تابستان (خرداد- تیر) به گل می رود.
میوه به طول دو تا سه سانتی متر و خرمایی رنگ می باشد. طرفین میوه باریك و كم و بیش نوك تیز می شود. داخل میوه سه تا پنج دانه لوبیایی شكل و به رنگ قهوه ای وجود دارد. پوسته دانه ضخیم و محكم و وزن هزار دانه 10 گرم است.
طول ریشه شیرین بیان متفاوت است و به نوع گیاه و شرایط اقلیمی و محل رویش بستگی دارد و بین 30 تا 60 سانتی متر است. طول ریشه در مناطق خشك و خاكهای سبك و 200 سانتی متر هم می رسد.
شیرین بیان دارای واریته های متفاوتی است كه مهمترین آنها عبارتند از:
واریته تیپیكا: این گیاه به شیرین بیان اسپانیایی معروف است. میوه كاملاً صاف و بدون كرك است. ریشه رست (استلون) ها قهوه ای رنگ و ضخامت آنها بین 6 تا 18 میلی متر می باشد.
ورایته گلاندولیفرا: این گیاه به شیرین بیان روسی معروف است و در جنوب روسیه گسترش زیادی دارد. پیكر وریشی آن كم و بیش چسبناك است. اندامهای زیرزمینی  فاقد ریشه رست است ولی ریشه های متعددی به ضخامت پنچ سانتی متر تولید می كند. پوست ریشه این گیاه فلس دار و قهوه ای رنگ است. شیرینی آن ملایم و كم و بیش تند مزه است. 
واریته ویولاسه: این گیاه به شیرین بیان ایرانی معروف است و عمدتاً در فلات ایران می روید. ریشه های این گیاه بسیار ضخیم است.
واریته پالیدا: این گیاه به شیرین بیان آناتولی (تركیه ای)  معروف است. ضخامت ریشه ها به هشت سانتی متر می رسد.

مهمترین ماده موثره ریشه شیرین بیان را ً اسید گلیسیریزیك ً تشكیل می دهد. این ماده 50 مرتبه از شكر شیرین تر و مقدار آن متفاوت است و به نوع گیاه (واریته) و شرایط اقلیمی محل رویش بستگی دارد و بین 5 تا 20 درصد می باشد. مقدار اسید گلیسیریزیك در ریشه شیرین بیان اسپانیایی 6 تا 8 درصد، در شیرین بیان روسی 10 تا 14 درصد می باشد.
یكی از محققان معتقد است كه شیرین بیان ایرانی از بیشترین مقدار اسید گلیسیریدیك برخوردار است.
مقدار این ماده با سن گیاه افزایش می یابد به طوری كه ریشه در سالهای آخر عمر دارای بیشترین مقدار اسید گلیسیریزیك می شود.
از هیدرولیز اسید گلیسیریزیك اسید گلوكورونیك و یك مولكول اسید گلیسیرتیك به دست می آید.
ریشه شیرین بیان دارای اسید 2- بتا- گلوكورونوزیل- گلوكورونیك و ایزولیكیریتیجنین- 4- گلوكوزید و همچنین ساپونین و اسیدهای تانیك است.
علاوه بر گلیسیریزین، آسیاراژین، رزینها، روغنهای فرار و تركیبات فلاونوئیدی مانند لیكیریتیجنین، لیكیریتین، ایزولیكیریتیجنین و همچنین كومارین (هرنیارین و اومبلی فرن) در ریشه این گیاه ساخته و ذخیره می شود.
ریشه شیرین شامل نشاسته (3 درصد)، گلوكز (8/3 درصد)، ساكاروز (4/2 تا 5/6 درصد) آسپاراژین، چربی  (8/0 درصد)، رزین، مانیتول، و مواد تلخ نیز می باشد.
گلیسیریزین نمكهای پتاسیم، كلسیم و منیزیم اسید گلیسیریزینك است و گلیسیریزین تجارتی نمك آمونیم اسید گلیسیریزیك می باشد. وجود ویتامین ب در ریشه شیرین بیان توسط تعدادی از محققان نیز گزارش شده است.

مراقبت و نگهداری:
    رویش گیاهان از اواسط بهار آغاز می شود. رشد شیرین بیان در سال اول رویش كند و بطئی (كند) است و علفهای هرز می توانند بدون رقابت و به سرعت توسعه یابند. لذا كنترل علفهای هرز قبل از كاشت و نیز تهیه بستر فاقد علف هرز ضرورت دارد. از این رو در سال اول رویش علفهای هرز را به طور مكانیكی (با دست یا كولیتوارتور) باید وجین كرد. در فصل بهار به منظور توسعه ریشه قبل از ریزش برگها- ساقه های شیرین بیان را از فاصله 10 سانتی متری سطح زمین باید قطع و از زمین خارج كرد. تاكنون آفت یا بیماری خاصی بر روی شیرین بیان مشاهده نشده است.

منابع: 

كتاب رهیافت های تولید و فرآوری گیاهان دارویی، امید بیگی، رضا، جلد سوم، انتشارات آستان قدس رضوی-1379

كتاب آفات گیاهان زراعی ایران، بهداد، ابراهیم، 1361

لینک خرید بذر شیرین بیان