سنبل ختایی

سنبل ختایی
Angelica archangelica L

مقدمه:

سنبل ختایی یكی از قدیمی ترین گباهان دارویی است كه اثرهای مفید دارویی آن از زمانهای گذشته نزد مردم شناخته شده بود. در فارماكوپه های معتبر، خاصیت دارویی ریشه این گیاه مورد تایید قرار گرفته است. در بعضی كشورها این گیاه برای استفاده از اسانس ریشه كشت می شود. از این اسانس در صنایع دارویی، صنایع آرایشی و بهداشتی و صنایع غذایی استفاده می شود. برگها، میوه و پیكر رویشی سنبل ختایی به ندرت به عنوان دارو ادویه و سبزی مورد استفاده قرار می گیرد.
 موارد مصرف سنبل ختایی متفاوت است. در برخی از كشورها از دم كرده ریشه به عنوان دارو استفاده می شود. برای معالجه برخی بیماریهای پوستی نیز از این گیاه استفاده می شود. چون مواد موثره این گیاه مدر می باشد سبب كاهش تورم ناشی از تجمع آب زیر پوست- براثر بعضی از ناراحتیها قلبی- می گردد.
در بسیاری كشورها از عصاره الكلی ریشه سنبل ختایی به عنوان ماده ای مدر و تمیز كننده كلیه استفاده می شود. مواد موثره این گیاه به عنوان بادشكن، ضد نفخ، هضم كننده غذا و همچنین اشتهاآور كاربرد دارد.
مردم بعضی از سرزمینها از دم كرده پیكر رویشی و ریشه های این گیاه برای معالجه بیماریهای رماتیسمی، مداوای بیماریهای عصبی و همچنین به عنوان ماده ای خلط آور، تمیزكننده خون، معرق و ماده ای كه سبب بهبود دل درد می شود استفاده می كنند. استفاده از اسانس ریشه سنبل ختایی هنگام حمام كردن (ماساژ بدن) سبب بهبود دردهای عضلانی ناشی از خستگی و تحرك زیاد می شود.
در كشورهای ایسلند، گروئلند، فنلاند، سوئیس و نروژ از برگها و ساقه های جوان این گیاه در تهیه سوپ استفاده می كنند.
در بعضی كشورهای اروپایی مانند آلمان، بلژیك، هلند، فرانسه، چك، اسلواك، مجارستان و سوئیس همه ساله زمینهای زراعی وسیعی برای كشت این گیاه اختصاص می یابد.

مشخصات گیاه:
    سنبل ختایی گیاهی دو ساله (به ندرت سه ساله) است. این گیاه در گروئلند، ایسلند، سیبری، در اماكن مرطوب شمال و مركز اروپا و در مناطق مرتفع (700 تا 1700 متری از سطح دریا) به صورت خودرو می روید.
سنبل ختایی دارای ریشه ای مخروطی شكل و رنگ آن زرد روشن است.ر یشه در سال اول، رشد و نمو بسیار كندی دارد و ضخامت آن حداكثر به سه سانتی متر می رسد و انشعابهای آن نیز بسیار كم است. رشد ریشه در سال دوم سریعتر شده و از انشعابهای فراوانی نیز برخوردار می شود. طول ریشه متفاوت و بین 25 تا 40 سانتی متر است. ریشه این گیاه دارای انشعابهای عمودی به ضخامت بند انگشت (5/0 تا 5/1 سانتی متر) است. در سال دوم رویش ریزوم ضخیم می شود. به طوری كه ضخامت آن به 5 تا 8 سانتی متر و طول آن به 10 تا 12 سانتی متر می رسد (شكل 1-5).
در سال اول رویش برگهای طوقه ای تشكیل می شود و در سال دوم گیاه به ساقه می رود. ارتفاع سنبل ختایی در سال دوم به 200 سانتی متر می رسد. ساقه استوانه ای شكل و تو خالی است. سطح ساقه صاف، كم و بیش ضخیم و منشعب است. تحتانی ترین قسمت ساقه (نزدیك به سطح زمین) قطورتر است و ضخامت آن به پنج سانتی متر می رسد. 
برگها نسبتاً درشت و دارای بریدگی- هر برگ دارای دو بریدگی می باشد- است. ناحیه فوقانی پهنك سبز تیره است در حالی كه قسمت تحتانی آن روشنتر به نظر می رسد. ناحیه اتصال دمبرگ به ساقه نیز برجسته است.
چترها كروی شكل هستند و قطر آنها به 20 سانتی متر می رسد. گلها دارای گلبرگهای سبز روشن مایل به زردند. اولین گلها اواخر خرداد و اوایل تیر ظاهر می شوند 
میوه فندوقه دو قسمتی، به طول شش تا هفت میلی متر و به عرض چهار تا پنج میلی متر و رنگ آن قهوه ای روشن است. وزن هزار دانه آن 5/2 تا 5/3 گرم است.
ریشه، میوه، بذرها، برگها و پیكر رویشی سنبل ختایی محتوی اسانس است. مقدار و كیفیت اسانس در این اندامها متفاوت است. مقدار اسانس در ریشه ها و ریزوم 5/0 تا 1 درصد، در میوه های كاملاً رسیده 6/0 تا 5/1 درصد و در برگها 2/0 تا 4/0 درصد می باشد.
مهمترین تركیبات اسانس عبارتند از ً آلفا و بتا فلاندرن ً، ً آلفا وبتا پینن ً، ً آلفا- پ- سیمول ً، ً میرسن ً‌و ً لیمونن ً.
از مواد دیگر موجود در ریشه می توان از ً اسید آنجلیك ً، ً كومارین ها ً، فوروكومارین ها، (مانند اوستول، استونول و آنجلیسین) مواد تلخ، تركیبات موسیلاژی و تركیبات قندی نام برد.
در سال اول رویش دوره رویشی گیاه اواخر پاییز پایان می یابد. در سال دوم، رویش گیاه بسیار زود و از اواخر اسفند ماه آغاز می شود و گلها اواسط خرداد تشكیل می شوند و گیاه مدت زیادی را در مرحله گلدهی باقی می ماند.
میوه ها از اواسط تیر به تدریج می رسند و پس از رسیدن ریزش می كنند.
بذرهای كاملاً‌ رسیده از قوه رویشی مناسبی برخوردارند و پس از گذراندن یك دوره سرما قادر به رویش می باشند.

مراقبت و نگهداری:
در كنار مبارزه شیمیایی، مبارزه مكانیكی با علفهای هرز ضروری است. هنگام وجین مكانیكی علفهای هرز (با كولتیواتور) براثر برگردان شدن خاك بین ردیفها و گیاهان عمل تهویه خاك سریعتر انجام می گیرد و سبب تسریع در رشد ریشه و افزایش عملكرد آن می شود.
از مناسبترین علف كشها می توان از بوینول و مالوران نام برد. قبل از كاشت بذرها در زمین اصلی (كاشت مستقیم) از علف كش مركازین به مقدار چهار تا پنج كیلوگرم در هكتار نیز می توان استفاده كرد.
برای مبارزه با علفهای هرز، هنگامی كه ارتفاع سنبل ختایی 15 تا 20 سانتی متر باشد می توان از علف كش بوینول به مقدار پنج تا شش كیلوگرم درهكتار استفاده كرد. زمان مناسب برای استفاده از این علف كش هنگامی است كه گیاهان سه تا چهار برگی باشند. استفاده از این علف كش باید با احتیاط صورت گیرد. زیرا تاخیر دراستفاده از این علف كش سبب جذب آن توسط ریشه شده و خسارتهای سنگینی به محصول وارد می شود.
با گذشت سن گیاهان (در سال  دوم رویش) مقاومت آنها به علف كشها كم و بیش افزایش می یابد. از این رو، در سال دوم رویش برای مبارزه با علفهای هرز می توان از علف كش بوینول و یا مالوران به مقدار 8 تا 10 كیلوگرم در هكتار به صورت محلول پاشی استفاده كرد.
در صورتی كه گیاهان قوی باشند و شرایط اقلیمی مساعد باشد ممكن است در سال اول رویش (بین ماههای اردیبهشت- خرداد) گیاهان به ساقه بروند. این ساقه ها باید بلافاصله بریده شوند. زیرا اگر گیاهان در سال اول رویش به ساقه بروند در فصل پاییز همان سال گیاهان خشك شده و از عملكرد ریشه به شدت كاسته خواهد شد.
در طول رویش ممكن است بعضی آفتها به این گیاه حمله كرده و خساراتی را به گیاهان وارد آورد. مبارزه به موقع با این آفتها ضرورت دارد. سمومی بی، آی 58 و پریمور از آفت كشهای مناسب سنبل ختایی است.
برخی عوامل بیماریزای قارچی مانند قارچ پاسالورادپرسا در مرحله ساقه دهی و رسیدن بذرها ممكن است صدمه های زیادی به محصول وارد آورد. برای مبازره با این بیماری می توان از قارچ كش افوزین یا سایر قارچ كشهای مناسب مانند محلول یك درصد فوندازول به مقدار 5/1 كیلوگرم در هكتار یا محلول 2/0 درصد دیتان به مقدار سه كیلوگرم در هكتار هر 10 تا 12 روز به صورت محلول پاشی استفاده كرد.
برای تسریع در رویش گیاهان و ایجاد گیاهان قوی با محصولی فراوان می توان از محلولهای غذایی مناسب به صورت محلول پاشی استفاده نمود.

منبع: كتاب:  تولید و فرآوری گیاهان دارویی، امید بیگی، رضا، جلد سوم، انتشارات آستان قدس رضوی 1379