باریجه

باریجه

در کتب قدیم با نام «انجدان» و در زبان سریانی «انگدان اوگاما» خوانده می‌شد. گیاهی جدا گلبرگ و شامل ۱۵۰ جنس و در حدود ۳۰۰۰۰ گونه می‌باشند. 
باریجه گیاهی پایا با ساقه ضخیم است.  ساقه این گیاه به ارتفاع 80 سانتی متر تا 2 متر  می رسد. رویش برگ ها در قاعده ساقه گیاه به چشم می‌خورد و برگ‌های این گیاه بیشتر به رنگ سبز مایل به خاکستری دیده می شود که در اثر چند بار تقسیم شدن به صورت قطعات باریک و فشرده به هم در می آیند.برگهای باریجه پوشیده از تار بوده و طول آن ۳۰ سانتیمتر است، رشد گیاه بصورت روزت بوده و از سن پنج سالگی به بعد با ایجاد ساقه گل دهنده به مرحله زایشی وارد می‌گردد. گیاه باریجه در طول عمر تنها یک بار به گل نشسته و بذر می‌دهد و پس از آن از بین می‌رود. گل‌های آن زرد و مجتمع به صورت چترهای مرکب و عموماً به صورت دستجات فراهم در قسمت‌های فوقانی ساقه ظاهر می‌گردد. میوه بیضی شکل و دراز به طول8 میلیمتر و عرض 2 میلیمتر می‌باشد که کناره آن باریک‌تر از نصف قسمت محتوای دانه می‌باشد.
باریجه، کما یا قَسنی واصطلاحا به آن مونه ای نیز می گویند. اراکی ها و تفرشی ها به آن بالنبو و ساکنین کوه دنا به آن انگدون میگویند

از شیره ریشه آن ماده‌ای معطر گرفته می‌شود که در زبان‌های اروپایی galbanum خوانده می‌شود و کاربرد دارویی دارد.
باریجه در دو نوع متفاوت وجود دارد:
•     باریجه اشکی
•    باریجه توده مانند
نوع باریجه اشکی بر اثر گزش حشرات و یا پیدایش خراش به طور طبیعی از قاعده ساقه و برگ گیاه به خارج ترشح می شود.
و نوع باریجه توده مانند که همان نوع تجاری و صادراتی آن است به این روش به دست می آید که ابتدا خاک قسمت قاعده ساقه را از دور گیاه عقب زده و سپس در سه سانتیمتری ناحیه یقه شکاف ایجاد می‌شود. در مرحله بعد به سرعت شیره از محل شکاف خارج می‌شود و سفت می شود. بعد از چند روز شیره سفت شده از گیاه خارج شده و در مرحله بعد به منظور استفاده در طب سنتی و ارسال به کشورهای دیگر مورد استفاده قرار می گیرند

صمغ باریجه
صمغ باریجه به وسیله شکاف و تیغ زدن گیاه باریجه از آن استخراج می شود و به آن باریجه توده ای گفته می شود. در مورد باریجه اشکی می توان گفت که به وسیله نیش حشرات یا ایجاد خراش در ناحیه ساقه و برگ، صمغ گیاه خارج می شود.
استخراج صمغ گیاه باریجه در ماه خرداد تا مرداد صورت می گیرد و در ابتدا به تمیز کردن پای گیاه می کنند و تمامی خاک را کنار می زنند و بعد با تیغه هایی از آن تیکه برداری کرده و شیره سفید رنگی را از آن خارج می کنند. طبع آن خیلی گرم و خشک می باشد.
  

بهره برداری از باریجه
این گیاه در مناطق کوهستانی مرکزی و شمال شرق ایران می‌روید. ریشه آن در زمین مانند چغندر قند و به رنگ قهوه‌ای مایل به سیاه است. با بریدن لایه‌ای نازک از این ریشه مایعی صمغ مانند به رنگ شیر بیرون می‌زند که در اثر گذشت زمان که در اصطلاح «مدار» خوانده می‌شود به زرد و سپس قرمز تغییر رنگ می‌دهد. شیره این گیاه شبیه انغوزه است و در مجاورت هوا سفت شده به رنگ زرد، قهوه‌ای یا سبز میشود. امروزه بنا به شواهد فراوان توسط فرانسوی ها قاچاق می شود چرا که در اروپا این گیاه بسیار گران خرید وفروش می شود.
ابزارهایی که برای بهره‌برداری از این گیاه استفاده می‌شود عبارتست از: تیشه برای کندن پای آن که در اصطلاح به این عمل «پاورداری» گفته می‌شود. تیغی دسته دار و به شکل داس با دسته‌ای چوبی و بلند به اندازه ۴۰ سانتیمتر برای بریدن لایه‌ای نازک از روی ریشه که در اصطلاح اهل فن بِبُرّی خوانده می‌شود. پیش بند برای بستن جلوی سینه مثل پیش بند آشپزخانه برای جلوگیری از چسبیدن شیره گیاه به لباس در حین برداشت آن؛ و کالتیک قوطی حلبی برای انباشتن شیره قرمز شده گیاه و انتقال آن به حلب‌های ۲۰ کیلویی. شیره گیاه که پس از برداشتن لایه نازک برون زده‌است و با گذشت چند روز رنگ آن به زرد و سرخ تغییر کرده با وسیله‌ای به نام «کارد» که ملاقه مانند و بادسته چوبی کوتاه است از روی بدنه ریشه برداشته شده و باز با ببری لایه‌ای دیگر بریده می‌شود. پس از چند روز شیره بیرون آمده تغییر رنگ داده عمل گرفتن آن از سر گرفته می‌شود. بریدن‌ها و گرفتن‌ها تا جایی که در ریشه گیاه شیره باشد ادامه می یابد. فصل انجام این کار از اواخر بهار تا پایان تابستان است. نام محلی آن در زبان مردم اقلید فارس ، بیدک،یعقوب آباد و آباده فارس، قاسنی (بر وزن کاسنی) است؛ و به کسانی که شغل باریجه‌گیری دارند قاسنی‌زن گفته می‌شود. صمغ آن بویی خوش دارد و آتش‌گیر است. برخی دیگر از نامهای قدیم و جدید آن: به فارسی بارْزَد (نیز به صورتهای بیرْزَد/ بیرْژَد / بیرْزَه / بیْرژَه / بیْرزَی.

فواید باریجه

طبیعت باریجه: گرم و خشک
جهت خردکردن  سنگ مثانه و کلیه این صمغ را با عسل مخلوط کرده میل شود.
برای خارج کردن جنین مرده و مشیمه صمغ را با سرکه و مرمکی رقیق کرده میل کنید.
جهت درمان بواسیر کمی از صمغ آن را در آب حل نموده به مدت ۳ روز بنوشید.
جهت تسکین درد پهلو و کمر صمغ را در عرق گزنه حل نموده با  روغن زیتون مخلوط نموده به صورت ضماد در محل درد بگذارید.
•    ضد تشنج
•    درمان درد های معده و تقویت کننده آن ها
•    ترمیم کننده زخم های سطحی
•    افزایش شیر مادران
•    ضد عفونی کننده بدن
•    تقویت کننده رحم و ملین
•    درمان تنگی نفس و سرفه
•    نرم کردن سینه
•    درمان اختلالات عصبی
•    جهت خرد کردن سنگ مثانه و کلیه این صمغ را با عسل مخلوط کرده میل شود.
•    برای خارج کردن جنین مرده و مشیمه صمغ را با سرکه و مرمکی رقیق کرده میل کنید.
•    جهت درمان بواسیر کمی از صمغ را در آب حل نموده به مدت ۳ روز بنوشید.
•    جهت تسکین درد پهلو و کمر صمغ را در عرق گزنه حل نموده با روغن زیتون مخلوط نموده به صورت ضماد در محل درد بگذارید.

موارد مصرف باریجه
از باریجه بیشتر به عنوان طعم‌دهنده در محصولات غذائی مانند نوشابه‌های غیرالکلی و فرآورده‌های گوشتی و یا معطرکننده و تثبیت‌کنندۀ عطرها در فرآورده‌های آرایشی مورد مصرف قرار می‌گیرد. از باریجه در گذشته همراه با آنغوزه در ناراحتی‌های عصبی استفاده می‌شده است . بنابر اعتقاد دامداران مصرف بوتۀ باریجه بوسیله حیوانات اهلی در تولید شیر آنها مؤثر است. لذا در مناطقی که دامداران از نظر تأمین علوفه زمستانه در مضیقه می‌باشند می‌توان اجازۀ جمع‌آوری ساقه‌های خشک شده را پس از ریزش بذرهای تولیدی به آنها داد.
آثار ضد درد، ضد باکتری و ضد قارچی عصاره های خشک هیدرو الکلی حاصل از اندام هوایی، ریشه، باریجه اشکی و عسلی و همچنین اسانس آن بررسی شده است که در مقایسه با مورفین اثر ضد دردی ریشه و اندام هوایی آن بیشتر و نوع اشکی معادل و نوع عسلی کمتر از مورفین گزارش شده است . همچنین اسانس باریجه بر میکروب های مولد آکنه موثر بوده و رشد آنها را مهار می کند.
کاربرد اصلی گیاه باریجه در صنایع غذایی به عنوان بهترین طعم دهنده معرفی شده است و البته این گیاه از خواص دارویی و درمانی زیادی برخوردار است که می توان به موارد زیر اشاره کرد.
 

لینک تهیه بذر باریجه

گردآورنده: نازیلا حقیقتی اسفند 99