آفات و بیماریهای برنج

آفات و بیماریهای برنج

  
مقدمه:
 برنج از جمله محصولاتی مهمی است كه بخش اعظم جیره غذائی ساكنین روی كره خاكی را تامین می‌نماید. به خاطر حفظ این محصول از خطر آفات و امراض بایستی مبارزه جدی و اصولی، 
با توصیه كارشناسان انجام گیرد.

آفات مهم زراعت برنج عبارتند از:
- كرم ساقه‌خوار
- كرم سبز برگ‌خوار
- كرم پروانه تك نقطه‌ای
- تریپس
- ملخ
- مگس خزانه
- آبدزدك          
- گنجشك
- خوك و غیره
- شته
- سن 

زراعت برنج تا سال 1350 از پاكترین زراعتها بوده و آفت مهمی كه بر این زراعت خسارت جدی وارد كند، وجود نداشت. با مشاهده كرم ساقه‌خوار در سال 1350 و متعاقب آن مصرف سموم سیب گردید كه جمعیت دشمنان آفت (پارازیتها و شكاریها) كاهش یافته و در نتیجه شاهد طغیان كرم ساقه‌خوار، برگخوار، كرم پروانه تك نقطه‌ای، مگس خزانه و غیره ... باشیم. در طی این مدت صدها و شاید هزارها تن سموم مضر مصرف گردید كه سبب آلودگی محیط زیست شده و از همه مهمتر نابودی دشمنان طبیعی آفات را نیز به دنبال داشته است. از چندین سال قبل 
دست اندركاران و متفكران بخش كشاورزی برآن شده‌اند كه از میزان مصرف سموم كاشته و از روشهائی چون مبارزه غیرشیمیائی، مبارزه بیولوژیكی، زراعی و مكانیكی استفاده نمایند. در سالهای اخیر كارهای تحقیقاتی سودمندی دراین زمینه انجام گرفته كه استفاده از زنبور تریكوگراما برعلیه كرم ساقه‌خوار برنج و یا سایر آفات آن از این دسته‌اند. امیدواریم با فعالیت شبانه روزی كارشناسان و پذیرش برنجكاران، شاهد پیشرفتهای شایانی در این مورد باشیم.

مگس خزانه از مگس خانگی كوچكتر بوده و بیشتر به خزانه‌های سنتی كه بطور دائم غرقاب هستند حمله كرده و باعث بروز خسارت می‌شود. علائم ظاهری این آفت، معلق ماندن بوته‌ها برروی آب و ضعف و زردی بوته‌ها است. برای كنترل و مبارزه، می‌توان خزانه را خشك و از یكی از سموم موثر برعلیه لارو این مگس مانند دیپتركس استفاده كرد. مقدار 40 تا 50 گرم دیپتركس برای هر 250 مترمربع خزانه كافی است. 

- مبارزه برعلیه پروانه و كرم ساقه‌خوار درخزانه: 
 كرمهائی كه قبل از زمستان‌گذرانی از تغذیه مناسبی برخوردار بوده و به اندازه كافی چربی در خود ذخیره كرده‌اند، در بهار تبدیل به شفیره و سپس پروانه شده و تعدادی از آنها در پشت برگهای برنج درخزانه تخم‌ریزی می‌كنند. لذا باید 3 تا 5 روز قبل از كندن نشاء و انتقال آن به زمین اصلی، خزانه را با سم لیندین یا آلن به مقدار 120 گرم برای 200 مترمربع خزانه سمپاشی كرد، البته هنگام سمپاشی، خزانه باید بدون آب باشد.
 سمپاشی همگانی برعلیه كرم ساقه‌خوار در خزانه و جمع‌آوری و سوزاندن علفهای‌هرزساقه‌دار حاشیه، مزارع و نهرها در اواخر زمستان تا اواسط فروردین ماه كه پناهگاه و زمستان‌گذران كرمهاست، می‌تواند جمعیت آفت كرم ساقه‌خوار را آنچنان كم كند كه در اكثر مزارع نیاز به سمپاشی نوبت اول نبوده و یا به صورت لكه‌ای مبارزه گردد.
 در صورت جایگزین نمودن زنبورهای تریكوگراما بجای سم، باید حداكثر 4 روز بعد از شكار اولین پروانه ماده كه زمان كمی از تخم‌ریزی آن گذشته باشد، اقدام به نصب 100 تریكوكارت 100/1 گرمی تخم پارازیته (زنبورهای در حال شفیره) در 300 مترمربع خزانه می‌نمائیم.
- مبارزه برعلیه كرم ساقه‌خوار برنج در زمین اصلی، نوبت اول چنانچه آلودگی مزرعه به بیش
از 1% برسد. می‌توان با یكی از سموم شیمیائی گرانول) دیازینون 5 تا 10 درصد و یا پادان 4%) مزرعه را گرانول پاشی نمود.
در مورقع گرانول پاشی، مزرعه باید به اندازه 4 تا 5 سانتی‌متر آب داشته باشد. بهتر است كه به جای سمپاشی ، از زنبور تریكوگراما استفاده شود كه نوبت اول رهاسازی در مرحله 50% شفیرگی و نوبت دوم رهاسازی در زمان پیك پرواز پروانه كرم ساقه‌خوار برنج می‌باشد.
در هر نوبت رهاسازی نصب 1000 تریكو كارت كه محتوی 10 گرم شفیره زنبور بوده و به فاصله 10 متر از هم در مزرعه كافی است.

- مبارزه برعلیه كرم ساقه‌خوار برنج، در زمین اصلی، نوبت دوم:
 اگر از ارقام زودرس مثل طارم و مشابه آن كه به موقع كاشته شده و به موقع برداشت شوند، استفاده گردد، نیازی برای كنترل و مبارزه با نسل دوم آفت نیست. در صورتیكه از ارقام متوسط رس و یا دیر كاشت استفاده شود، بایستی مزرعه را گرانول‌پاشی نمود و یا از زنبور تریكوگراما استفاده نمود.

بیماریهای مهم زراعت برنج:
 بیماریهای مهم زراعت برنج عبارتند از: 
- بلاست
- پوسیدگی طوقه (زیبرلا)
- سوختگی غلاف (شیت بلایت)
- لكه قهوه‌ای
- پوسیدگی غلاف (شیت رایت)
- بیماری بلاست برنج:
 تعدادی از ارقام برنج مثل طارم و صدری به بیماری بلاست حساس می‌باشند، این بیماری در سالهایی كه میزان بارندگی زیاد و كود ازته نیز بیش از اندازه مصرف شده باشد، خسارت سنگین
و جبران ناپذیری به مزارع برنج وارد می‌نماید.
 عامل بیماری قارچ Pyricularia Oryzae می‌باشد كه به صورت میسیلیوم روی اندامهای آلوده برنج و علفهای‌هرز، زمستان‌گذرانی می‌كند. در بهار به محض مساعد شدن هوا، اسپورهای قارچ در روی برگ گیاه میزبان قرار گرفته و در صورت وجود رطوبت كافی شروع به فعالیت نموده و ایجاد آلودگی می‌كنند. درجه حرارت مناسب برای رشد قارچ 21 تا 27 درجه سانتی‌گراد است. 

علائم بیماری
 علائم بیماری در روی برگ، خوشه، گردن و گره‌ها ظاهر می‌شود نشانه‌های بیماری به صورت نقاط آب سوخته، كه به سرعت در شرایط مساعد رشد كرده و به صورت لكه‌های دوكی شكل در می‌آیند. لكه‌های كامل 1 تا 3 سانتی‌متر طول و 3/0 تا 5/0 سانتی‌متر عرض دارند. حاشیه لكه‌ها قهوه‌ای و مركز آنها خاكستری می‌شود. در ارقام مقاوم لكه‌ها قهوه‌ای و باریكتر و در واریته‌های خیلی مقاوم نقاط قهوه‌ای و به اندازه ته سنجاق دیده می‌شوند. در روی بند یا گره، علائم به صورت لكه‌های خاكستری مایل به سیاه بوده كه در بندهای پائین ساقه، بیشتر می‌باشند معمولاً ساقه‌هایی كه گره آنها آلوده به بلاست باشند، به آسانی شكسته می‌شوند. علائم در گردن خوشه به صورتلكه‌های قهوه‌ای رنگ، دور گردن (آخرین بند به خوشه) را فرا گرفته و به سمت بالا پیشروی می‌كنند.
 خوشه‌هایی كه گردن آنها مورد حمله قرار گرفته‌اند نیز به آسانی شكسته می‌شوند ولی خوشه‌هایی كه دانه نه بسته‌اند، حالت قائم و ایستاده دارند.
 در صورت حمله بیماری به دانه و یا قسمت دیگر خوشه، علائم بیماری به صورت نقاط قهوه‌ای دیده می‌شود. در صورتی كه آلودگی در مرحله گل‌دهی یا شیری شدن دانه‌ها رخ دهد، دانه‌ها كاملاً پوك و خوشه سفید می‌شود.
 اگر حمله دیرتر شروع شود، دانه‌ها قسمتی پرشده ولی مغز آن سفید، خرد، شكننده و یا به رنگ سبز در می‌آیند.
 اقدامات زیر برای جلوگیری از آلودگی و كاهش خسارت ضروری است.
- كاشت ارقام مقاوم 
- استفاده نكردن بیش از حد از كودهای ازته- استفاده از بذور سالم و ضدعفونی شده
 - از بین بردن نشاء های مازاد
- مصرف كودهای پتاسه و سیلیس
- احتیاط در مصرف علف كشها
- انجام تهویه‌های مناسب و خشكاندن مزرعه در زمانهای توصیه شده
- مبارزه شیمیائی با سموم موثر در زمانهای توصیه شده.
 برای كنترل مبارزه برعلیه بیماری بلاست باید در دو مرحله، برگی و خوشه اقدام به سمپاشی با یكی از قارچ كشها نمود.
الف- مرحله برگی: چنانچه شدت یا كانون آلودگی چند روز بعد از نشاء (15 تا 30 روز) و قبل از تشكیل خوشه اولیه صورت گیرد. باید بلافاصله اقدام به قارچ‌كش‌پاشی نمود. چنانچه آلودگی بعد از تشكیل خوشه اولیه صورت گیرد. معمولاً نیاز به سم‌پاشی نبوده، زیرا در این مرحله گیاه تا حدی مقاوم به بیماری بلاست بوده و در نتیجه آلودگی، گسترش شدیدی نخواهد یافت.
ب- در مرحله خوشه: بار اول هنگامی كه 25 تا 30 درصد خوشه‌ها ظاهر شدند، محلول‌پاشی صورت گرفته و 10 تا 12 روز بعد سمپاشی تكرار می‌شود. به منظور جلوگیری از تبخیر و ایجاد سوزش در برگهای برنج بهتر است عمل سمپاشی در بعدازظهر صورت گیرد. بررسیهای علمی
و مشاهدات مزرعه‌ای نشان داده است كه اگر به مزرعه ازت كمتری داده، پتاس و سیلیس مورد نیاز گیاه نیز به اندازه كافی تامین، تهویه لازم و خشكاندن مزرعه هم طبق توصیه كارشناسان انجام گیرد، مزرعه كمتر به بلاست مبتلا شده و در نتیجه خسارت وارده به حداقل كاهش یافته و نیازی به مبارزه شیمیائی نمی‌باشد.
- بیماری پوسیدگی طوقه یا ژیبرلا:
 عامل بیماری قارچ Gibberella-Fujikuri كه به صورت اسپور یا میسلیوم روی بذر و بقایای گیاهی آلوده برنج، زمستان‌گذرانی می‌كند. در بهار به محض مساعد شدن هوا و كشت بذر و جوانه‌زدن آن، قارچ نیز شروع به رشد كرده و به موازات رشد نشاء فعالیت كرده و در روی ساقه آلوده، میسلیومها و اسپورهای قارچ تولید می‌شوند. اسپورهای قارچ توسط باد و باران و آبیاری به بوته‌های دیگر مزارع منتقل می‌شوند. اسپورهای قارچ چنانچه توسط باد یا باران در موقع گل جابجا گردند، ضمن آلوده نمودن بذور، عامل بقاء و انتقال قارچ نیز می‌شوند.
 از مشخص‌ترین علائم بیماری در خزانه، رشد بیش از اندازه نشاهای آلوده می‌باشد. طول گیاه آلوده نسبت به گیاه سالم بلندتر، باریكتر و رنگ آن متمایل به زرد بوده، معمولاً قبل از انتقال به زمین اصلی از بین می‌رود. 

در زمین اصلی نیز بوته‌های آلوده، رنگ طبیعی خود را از دست داده و به رنگ سبز روشن و یا متمایل به زرد در می‌آیند. گیاهان آلوده مانند آنچه در مورد خزانه گفته شد، در زمین اصلی نیز بلندتر بوده و از دور مشخص می‌باشند.
 از علائم دیگر مزرعه آلوده، سیاه شدن رنگ طوقه و ایجاد ریشه‌های نابجا در بندهای پائین ساقه است. میسلیوم قارچ در این قسمت به رنگ سفید مایل به صورتی دیده می‌شود. بوته‌های بیمار، زودتر به خوشه رفته ولی دانه‌های آنها لاغر، چروكیده و عمدتاً پوك هستند. در موقع انتخاب بذر باید از قسمت سالم مزرعه بذرگیری كرد. اقدامات پیشگیری كننده از خسارت در این بیماری همانند بیماری بلاست است. به منظور كاهش گسترش آلودگی در خزانه و زمین اصلی، می‌توان از سموم بنلیت یا رورال تی اس و یا سموم مشابه دیگر در یك یا دوبار، به مقدار یك یا یك و نیم كیلو در هكتار استفاده كرد. در موقع قارچكش‌پاشی، خزانه در حالت كم آبی یا بدون آب بوده و در صورت امكان چند روز بدون آب نگهداشته شود.

- بیماری سوختگی غلاف (شیت بلایت):
 این بیماری بیشتر به ارقام پرپنجه با كاشت متراكم حمله می‌كند. عامل بیماری قارچ، فرم غیرجنسی Rhizoctonia-Solani فرم جنسی Thanatephorus-Cucueris می‌باشد كه به صورت اسكلرت و میسلیوم درخاك و یا روی كاه و كلش، بذور برنج و علفهای‌هرز مزارع آلوده، 
زمستان‌گذرانی می‌كند. در فصل بهار با شروع عملیات زراعی، اسكلروتها در سطح آب به گیاه
می‌چسبند. اسكلروتها پس از چسبیدن به غلاف برگ، در شرایط مناسب جوانه زده و میسلیومها از طریق روزنه یا كوتیكول وارد گیاه شده و با تشكیل لكه‌های اولیه، آلودگی شروع می‌شود. میسلیومهای قارچ درسطح و عمق نسوج گیاه برنج رشد كرده و لكه‌های ثانویه را تشكیل می‌دهند. پس از گسترش بیماری، اسكلروتهای قارچ مجدداً در سطح و یا اطراف لكه‌ها تشكیل می‌شوند. اسكلروتهای رسیده، از روی لكه‌ها جدا شده و به زمین می‌ریزند و تا سال بعد در خاك باقی
می‌مانند. اسكلروتهای شناور به وسیله آب از بوته‌ای به بوته دیگر و از مزرعه‌ای به مزرعه دیگر منتقل شده و باعث آلودگی مزارع سالم می‌شوند. بی آب و یا كم آب نگهداشتن مزارع از پیشرفت بیماری جلوگیری می‌نماید. 
علائم بیماری: علائم بیماری در خزانه به صورت بوته میری یا مرگ گیاهچه و در مزرعه، ایجاد لكه روی غلاف و پهنك برگ و خوشه می‌باشد.
 لكه‌ها ابتداء كوچك و حدوداً 10 میلی‌متر طول داشته و به رنگ خاكستری مایل به سبز
می‌باشند، كه به مرور زمان، بزرگ شده و به طول 2 تا 3 سانتی‌متر می‌رسند كه مركز آن خاكستری و حاشیه آن قهوه‌ای می‌باشد این قارچ در درجه حرارت 23 تا 32 درجه سانتی‌گراد و رطوبت نسبی 96% و هوای ابری گسترش زیادی می‌كند. روشهای جلوگیری از گسترش خسارت این بیماری، تقریباً همانند بیماری بلاست می‌باشد. براساس توصیه كارشناسان ذیصلاح منطقه، در صورتی كه آلودگی مزرعه بیش از 20% باشد، با رعایت كامل اصول سمپاشی، می‌توان با این بیماری مبارزه كرد.
بیماری لكه قهوه‌ای: 
 در مزارعی كه با كمبود پتاس روبرو می‌باشند، این بیماری بروز می‌كند. عامل بیماری قارچ فرم جنسی Cochliobolous Miyabeanus و فرم غیرجنسی Drechsiera Oryzae بوده كه
به صورت اسپور و میسلیوم روی بقایای گیاهان آلوده و بذور، زمستان‌گذرانی می‌كند و در بهار به محض مساعد شدن هوا، شروع به فعالیت نموده و روی خوشه و برگها ایجاد آلودگی می‌كند.
 علائم این بیماری در روی برگها ابتداء به صورت لكه‌های ریز قهوه‌ای تشكیل و به مرور زمان بزرگتر شده و به شكل بیضی یا گرد و شبیه دانه كنجد در می‌آید.
 به منظور جلوگیری از مصرف بی رویه سموم و اصول سمپاشی، در صورت مشاهده هر گونه بیماری و آفت، با كارشناسان منطقه مشورت نمائید.

منبع:
1- اصول بهزراعی برنج اثر: عبداله سلیمانی عبدالله، 1377 اصول بهزراعی برنج